Адабий таълим узвийлиги асосида ўқувчиларнинг интеллектуал салоҳиятини ривожлантириш (V-IX синфлар мисолида)

Ushbu avtoreferat Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 13-sentabrdagi PQ-3271-sonli qarori hamda boshqa meʼyoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda oʻziga xos oʻrin tutadi. Doktorlik dissertatsiyasining asosiy maqsadi Oʻzbekiston Respublikasi umumiy oʻrta taʼlim tizimida adabiyot taʼlimi uzviyligini taʼminlash asosida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish jarayonini ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan asoslangan hamda takomillashtirishdan iborat. Tadqiqotda oʻquvchilarda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat bilan qarash, adabiyotga boʻlgan muhabbatni kuchaytirish, ijodiy va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan samarali uslubiy tavsiyalar ishlab chiqilgan.

Asosiy mavzular

Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Jahon pedagogikasida va adabiy taʼlim jarayonida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, yangi texnologiyalar va zamonaviy axborot vositalaridan foydalanish orqali oʻquvchilarda tegishli bilim, koʻnikma va malakalarni shakllantirish strategiyalarini joriy etish boʻyicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Adabiy taʼlim tizimida uzviylik va uzluksizlik masalasi jahon pedagogikasining eng soʻnggi zamonaviy metodlaridan foydalangan holda tadqiq etish zarur.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlariga mosligi: Tadqiqot respublika fan va texnologiyalar rivojlanishining ustuvor yoʻnalishlaridan biri “Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, iqtisodiy innovatsion gʻoyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yoʻllari” ga muvofiq ravishda bajarilgan.
Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Pedagogikada taʼlimning uzviyligi gʻoyasi uzoq asrlarga borib taqaladi. Qadimdan buyuk mutafakkirlar taʼlimning uzluksizligiga alohida eʼtibor qaratgan. Ammo adabiy taʼlimga xalqaro taʼlim standartlariga asoslangan ilgʻor pedagogik texnologiyalar va tajribalarni joriy etish, uzluksiz taʼlim tizimida adabiyot oʻqitish uzviyligini taʼminlash masalalari alohida oʻrganilmagan.
Tadqiqotning maqsadi: Adabiy taʼlim uzviyligi asosida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish mazmuni, shakli, vosita va metodlari boʻyicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqotning vazifalari: Oʻrta taʼlim bosqichlarida adabiyot oʻqitishning maqsadi, vazifalari va mazmuniga oid tarkibiy qismlari asosida adabiy taʼlimda gorizontal hamda vertikal mazmuniy uzviylikni taʼminlash; oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirishga doir adabiy bilim, koʻnikma va malakalarni uzviylik asosida shakllantirish tamoyillarini belgilash; sinflar kesimida adabiyot fanidan oʻrganilishi koʻzda tutilgan asarlarning oʻquvchilarda shaxsiy sifatlarini tarbiyalash yuzasidan ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish; adabiy taʼlimga kompetensiyaviy yondashuv orqali oʻquvchilarning adabiy-nutqiy hamda badiiy asarni tahlil qilish kompetensiyalarini takomillashtirish; adabiy taʼlim jarayonida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish boʻyicha tajriba-sinov ishlarini tashkil etish hamda olingan natijalarning statistik tahlili.
Tadqiqot obyekti: Oʻrta taʼlim tizimida adabiyotdan uzviylik talablari asosida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, badiiy-estetik tafakkurini oʻstirish jarayoni.
Tadqiqot predmeti: Oʻrta taʼlim maktablarida adabiy taʼlim uzviyligini taʼminlash asosida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish mazmuni, shakl, metod va vositalari.
Tadqiqot usullari: Tasniflash, tavsiflash, qiyoslash, kuzatish, soʻrovnoma, suhbat, qiyosiy tahlil, test, ilgʻor metodik tajribalarni umumlashtirish, matematik-statistik tahlil hamda tajriba-sinov metodlaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Oʻrta taʼlim bosqichlarida adabiyot oʻqitish jarayonini badiiy asar mutolaasi bilan uzviyligini taʼminlash, oʻquvchi ijodiy qobiliyatini rivojlantirishning pedagogik paradigmalari; adabiy taʼlimning uzviyligi vositasida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish metodlari va modeli; axborotlar hajmining oʻsib borishi sharoitida oʻquvchilarda shakllantiriladigan adabiy taʼlimga oid kompetensiyalarning uzviyligi; adabiyot dasturi mavzularining sinflar kesimida oʻzaro muvofiqligi hamda kompetensiyaviy yondashuv asosida adabiy taʼlim uzviyligini takomillashtirishga doir tavsiyalar.
Tadqiqotning amaliy natijalari: Adabiyotdan uzviylik tamoyiliga amal qilish orqali oʻquvchilarning intellektual salohiyatini tizimli rivojlantirish imkonini berishi; adabiyot oʻqitishning metodik taʼminotiga oid texnologiyalar bilan boyitilishi; mustaqil mutolaa madaniyatini shakllantirishga oid taklif va tavsiyalar.
Tadqiqot natijalarining ishonchliligi: Nazariy maʼlumotlarning rasmiy manbalardan olinganligi, pedagog-olimlarning ilgʻor gʻoyalariga asoslanganligi, tajriba-sinov natijalari asosida chiqarilgan xulosalarning ilmiy-metodik usullar bilan tasdiqlanganligi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Globalizatsiya sharoitida umumiy oʻrta taʼlim tizimida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, badiiy-estetik tafakkurini shakllantirishning adabiy taʼlim uzviyligiga oid nazariy-metodik qarashlarni takomillashtirganligi. Oʻrta maktablar uchun adabiyot darsliklarining yangi avlodini tayyorlashda, oliy oʻquv yurtlarida foydalanish mumkinligi.
Tadqiqot natijalarining joriy etilishi: Adabiyot taʼlimida uzviylik asosida oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish boʻyicha takliflar Vazirlar Mahkamasining tegishli qarorlari bilan tasdiqlangan va umumtaʼlim oʻquvchilarida shakllantirilishi lozim boʻlgan kompetensiyalarni ishlab chiqishda foydalanilgan.
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi: Tadqiqot natijalari 2 ta xalqaro va 11 ta respublika miqyosidagi anjumanlarda muhokama qilingan.
Tadqiqot natijalarining eʼlon qilinganligi: Tadqiqot mavzusi boʻyicha 25 ta ilmiy-uslubiy ish, jumladan, 10 ta maqola chop etilgan.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi: Dissertatsiya kirish, uch bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati va ilovalardan iborat boʻlib, asosiy matni 134 betni tashkil etadi.
Dissertatsiyaning asosiy mazmuni: Kirish qismida tadqiqotning dolzarbligi, maqsadi, vazifalari, obyekti, predmeti, ilmiy yangiligi, amaliy natijalari va ularning ishonchliligi bayon etilgan. Birinchi bobda taʼlim tizimi bosqichlarida adabiyot fanidan uzviylikning ilmiy-nazariy asoslari tadqiq etilgan. Ikkinchi bobda esa oʻrta taʼlim tizimida adabiyot oʻqitishning zamonaviy metodlari va uning samaradorligi tahlil qilingan. Uchinchi bobda esa tajriba-sinov ishlarining natijalari va ularning tahlili keltirilgan.
Xulosa: Adabiy taʼlim jarayonida tizimlilikka amal qilish oʻquvchilarning intellektual salohiyatini rivojlantirish, badiiy-estetik va hissiy tafakkurini shakllantirishda taʼlim samaradorligiga erishishning muhim omili hisoblanadi. Adabiyot dasturlarida mavzulararo va fanlararo aloqaga kam eʼtibor berilganligi darslarning bir xil uslubda oʻtilishiga olib kelgan. Bu esa oʻquvchilarning mustaqil ijodiy tafakkurini rivojlanishiga va kitobxonlik madaniyatini oshirishga taʼsir koʻrsatadi. Muammoni hal etish uchun interaktiv metodlardan foydalanish, koʻrik-tanlovlar tashkil etish, faol oʻquvchilarni ragʻbatlantirish tavsiya etiladi. Globalizatsiya sharoitida umumiy oʻrta taʼlim maktablarining adabiyot dasturlarini takomillashtirish zarur. Oʻquvchilarning kitobxonlik madaniyatini, mustaqil fikrlash koʻnikmalarini shakllantirish, ogʻzaki va yozma nutqni oʻstirish, ijodiy salohiyatni rivojlantirish zamonaviy taʼlimning muhim vazifalaridandir.