Orol dengizi qurigan tubi dinamikasining tuz parametrlarini miqdoriy baholash

Ushbu avtoreferat Orol dengizi qurigan tubi dinamikasining tuz parametrlarini miqdoriy baholashga bag'ishlangan. Tadqiqotda Orol dengizi, uning qurigan tubi va o'simlik qoplami o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik, tuzlarning tarqalishi va uning ekologik oqibatlari chuqur o'rganilgan. Tadqiqotda matematik modellashtirish va tizimli ekologiya usullaridan foydalanilgan.

Asosiy mavzular

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Orol dengizining qurishi zamonamizning eng yirik ekologik inqirozi sifatida tan olingan. Bu inqirozning eng xavfli oqibatlaridan biri bu Orol dengizining qurigan tubidan (ODQT) shamol ta'sirida tuzlarning tarqalishi (TT) bo'lib, bu axoli salomatligiga, tuproqning sho'rlanishiga, o'simlik qoplamiga va Orolbo'yi iqlimiga ta'sir qilmoqda. Ushbu sohada, Orol dengizining qurigan tubi, o'simlik qoplami va Orol dengizi suvining sho'rligi o'rtasidagi tuzli bog'liqlikni o'rganish muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Muammoning o'rganilganlik darajasi: Respublikamiznin turli hududlarida Orol dengizi suv tubining qurigan yerlarining sho'rlanishi, tuproq shor'lanishining fitotsenozga ta'sirini, shamol ta'sirida tuzlarning tarqalishini o'rganishda mahalliy olimlardan Rafikov A.A. (1982, 1981), Kabulov S.K. (1985, 1990), Tolkacheva G.A. (1995,1998, 2000), Tleumuratova B.S. (2004, 2018), Mavlonova T.E. va boshqalar. (1998), Kurbaniyazov A.K. (2017), Shomuradov X.F. va Adilov B.A. (2015), Shomuradov X.F. va boshqalar. (2015), Sherimbetov S.G. (2015), Razzkov R.M. va Qosnazarov K.A. (1987, 1998), Duxovniy V.A. va boshqalar.(2007, 2008), Novitskiy Z.B. (2007, 2008, 2017, 2018) va boshqalar katta hissa qo'shganlar.
Tadqiqotning maqsadi: Orol dengizi qurigan tubi dinamikasining tuz parametrini miqdoriy baholashdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari: Orol dengizi suvining sho'rligi, Orol dengizi qurigan tubining sho'rlanishi va tuzlarning tarqalishi o'rtasidagi bog'liqlik dinamikasini miqdoriy baholash; aerodinamik aspektida Orol dengizining qurigan tubi o'simlik qoplami va tuzlarning tarqalishi o'rtasidagi tuzlarning qayta taqsimlanishi bilan bog'liq o'z-aro ta'sir dinamikasini miqdoriy baholash va aniqlash; "Orol 61+" geosistemasi tarkibiy qismlarining hududiy-vaqt dinamikasi diagnostikasini yaratish va 2030 yil uchun prognoz qilish. Orolning qurigan tubining ekologik holatiga ijobiy antropogen ta'sirlarning (Kokaral to'g'oni, suv havzalari, o'rmonzorlar ekish) samaradorligini miqdoriy baholash.
Tadqiqot usullari: Dissertatsiya ishida matematik modellashtirish usullari, statistik va tizimli tahlil (model hisob-kitoblari), tizimli ekologiya (atrof muhit ob'ektlarini monitoring qilish), axborot texnologiyalari (lpSquare dasturlari, MS EXCEL va yerni masofadan zondlash ma'lumotlari) usullaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: birinchi marotaba Orol dengizi, qurigan tubi, fitotsenozlar va ular orasidagi tuz almashinuvi jarayonlari yagona geostruktura sifatida modellashtirish va tizimni tahlil qilish usullari bilan aniqlangan; Orol dengizining qurigan tubi o'simlik qoplamining evolyutsiyasi qonuniyatlari tuproqning sho'rlanishi va tuzlarning tarqalishiga bog'liqligi aniqlangan; tuzlarning shamol ta'sirida tarqalishiga o'simlik qoplamining umumiy proektiv qoplamiga bog'liq holda ta'sirini miqdoriy baholash usuli ishlab chiqilgan; Orol dengizining qurigan tubiga antropogen ta'sirlarning samaradorligini baholash usuli ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari: aniqlangan o'simlik qoplamining umumiy proektiv qoplamasi (UPQ) Orol dengizining qurigan tubidagi tuzlarning tarqalishiga dinamik bog'liqligini hisobga olgan holda o'rmonzorlarning unib chiqish omillari tuzilishini aniqlash usullari ishlab chiqilgan; "Orol 61+" geosistemasida tuzlarni qayta taqsimlash jarayonlarini diagnostika qilish va prognoz qilish uchun modellar tizimi ishlab chiqilgan. Orol dengizi qurigan tubida tuzlarning tarqalishidan kerakli himoya darajasiga o'rmonzorlar uchun UPQ hisob-kitoblari ishlab chiqilgan; tuzli chang bo'ronlaridan keyin Orol dengizi suvining sho'rlanishini o'lchashdagi xatoliklarni miqdoriy baholash usullari ishlab chiqilgan; Orol dengizining qurigan tubidagi ekologik sharoitlarni yaxshilashda texno-antropogen ta'sirlarning samaradorligini miqdoriy baholash usullari ishlab chiqilgan.
Xulosalar: Dengiz suvining sho'rlanishi, tuzlarning tarqalishi va QT ning sho'rlanishi o'rtasidagi o'zaro ta'sirlar, Orol va qurigan tubi geosistemasida tuzlarning qayta taqsimlanishi jarayonlarini barqarorlashtirishga to'sqinlik qiladigan ijobiy va teskari munosabatlarda ifodalanadi. OQT sho'rlanishining asosiy omili dengiz regressiyasi jarayonida suvda eriydigan tuzlarning depoziti hisoblanadi, uning hissasi birinchi o'n yillikda 50% dan oxirgi o'n yillikda 90% gacha o'sadi. Ushbu holatning ta'siri shamol natijasida tuzlar tarqalishing ijobiy dinamikasi hisoblanadi va 1 o'n yillikda yiliga 1,8 million tonnadan so'nggi o'n yillikda yiliga 128,4 million tonnagacha ortgan. OQT da o'simliklarning shakllanishi tuproqning sho'rlanishining oshishiga va tuzlarning tarqalishiga bog'liq. Ushbu hududda fitotsenozlarning UPQ darajasi ortib bormoqda. Modellashtirish natijalariga ko'ra, vaqt o'tishi bilan proektiv qoplamaning tuzlar tarqalishining zaiflashuvida ta'sirining pasayishi OQT dagi tuproqning sho'rlanish darajasining o'sishi tufayli o'simlik qoplamining pasayishi bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalari 1961-2020 yillar davomida Orol geosistemasi va qurigan tubining dinamikasi to'g'risida aniq raqamli va tahliliy ma'lumotlarni aniqlaydi va natijasini beradi. Umuman olganda, Orol dengizi va qurigan tubining geosistemasi inqiroz sharoitida bo'lgan ekotizimning yorqin namunasidir, tuz parametrlarini boshqarish ushbu ekotizim evolyutsiyasining asosiy omili hisoblanadi.