Sug‘oriladigan maydonlarda daryo gidrologik rejimining yer osti suvlariga ta’sirini baholash (Qorasuv daryosi misolida)
Ushbu avtoreferat, "Sugʻoriladigan maydonlarda daryo gidrologik rejimining yer osti suvlariga ta'sirini baholash (Qorasuv daryosi misolida)" mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasini oʻz ichiga oladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi - daryo gidrologik rejimining sugʻoriladigan hududlardagi yer osti suvlari dinamikasiga ta'sirini baholash usulini takomillashtirishdan iborat. Dissertatsiyada zamonaviy GIS texnologiyalari, masofaviy zondlash, geostatistik interpolyatsiya va geofiltratsion modellashtirish usullaridan foydalanilib, Qorasuv daryosi ta'sir hududidagi yer osti suvlari dinamikasi oʻrganilgan. Tadqiqot natijalari asosida mobil ilova ishlab chiqilgan boʻlib, u yer osti suvlari monitoringini samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Tadqiqot Oʻzbekiston Respublikasi suv xoʻjaligi va irrigatsiya sektorini rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati bilan uzviy bogʻliqdir.
Asosiy mavzular
- Tadqiqotning dolzarbligi va zarurati: Global iqlim o'zgarishlari, aholi sonining o'sishi va iqtisodiy faollikning ortishi natijasida suv resurslariga bo'lgan talabning keskin oshib borayotgani, bu esa yer usti va yer osti suvlarini barqaror boshqarish va monitoring qilishning zamonaviy usullarini ishlab chiqish zaruratini taqozo etayotgani ta'kidlangan. Geografik axborot tizimlari (GAT) va masofaviy zondlash (MZ) texnologiyalaridan foydalanish suv ta'minoti samaradorligini oshirish va meliorativ holatni barqarorlashtirishda muhim rol o'ynashi qayd etilgan.
- Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqotning asosiy maqsadi - sug'oriladigan maydonlarda daryo gidrologik rejimining yer osti suvlari dinamikasiga ta'sirini masofadan zondlash texnologiyalari asosida baholash usulini takomillashtirishdan iborat. Vazifalar qatoriga nazariy va amaliy tadqiqot natijalari, dala sharoitida to'plangan ma'lumotlar asosida ArcGIS muhitida tematik elektron xaritalar bazasini shakllantirish, Kriging usuli orqali hududdagi yer osti suvlari rejimining tabiiy va antropogen omillarga nisbatan ta'sirchanligini baholash, shuningdek, geoaxborot texnologiyalari va sun'iy yoʻldosh ma'lumotlariga asoslangan dasturiy vosita (GIS-modul) ishlab chiqish kiradi.
- Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Ilmiy yangiligi - daryo ta'siri hududida joylashgan sug'oriladigan maydonlarda yer osti suvlari dinamikasini ArcMap muhitida IDW interpolyatsiya usuliga integratsiya qilish asosida baholanganligi, Kriging interpolyatsiya usulida baholash usuli ishlab chiqilganligi, yer osti suvlari harakatining geofiltratsion modeli takomillashtirilganligi va mobil ilova ishlab chiqilganligidadir. Amaliy ahamiyati esa - sug'oriladigan maydonlarda daryo ta'sir zonalarida yer osti suvlari sathini tezkor baholash uchun GAT asosidagi hududiy ma'lumotlar bazasi, vizuallashtirish xaritalari va mobil monitoring ilovasining yaratilganligi bilan izohlanadi.
- Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi: Tadqiqot natijalari Chirchiq-Ohangaron irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi huzuridagi Meliorativ ekspeditsiyada joriy qilingan. Natijada sug'oriladigan maydonlarning meliorativ holatini real vaqt rejimida kuzatish imkoniyati yaratilgan. Shuningdek, Kriging geostatistik interpolyatsiya usuliga asoslangan yer osti suvlari sathini baholash va prognoz qilish boʻyicha tavsiyalar joriy qilingan.
- Xulosalar: Sugʻoriladigan maydonlarda daryo gidrologik rejimining yer osti suvlariga ta'siri, yer osti suvlari sathining shakllanishi va oʻzgarishi daryo gidrologik rejimi, tabiiy-geologik sharoitlar hamda irrigatsiya-melioratsiya tadbirlarining oʻzaro ta'siriga bogʻliqligi aniqlangan. GAT, geostatistik interpolyatsiya va geofiltratsiya usullarini integratsiyalashgan holda takomillashtirilgan model ishlab chiqilgan. Sug'orish manbalari, daryoning ta'siri va atmosfera yog'inlarining yer osti suvlari shakllanishidagi ulushi aniqlangan. IDW usuli yordamida mavsumiy va koʻp yillik oʻzgarish xaritalari tuzilgan. Kriging modeli yordamida yer osti suvlari sathining oʻzgarishi baholangan va mobil ilova ishlab chiqilgan.