“Zevarxon” dostonining genezisi va badiiy talqini
Ushbu avtoreferat Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori instituti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengash tomonidan tasdiqlangan "Zevarxon" dostonining genezisi va badiiy talqini mavzusidagi falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi haqida ma'lumot beradi. Unda dissertatsiyaning dolzarbligi, maqsad va vazifalari, tadqiqot obyekti va predmeti, ilmiy yangiligi, usullari va amaliy ahamiyati keng yoritilgan. Shuningdek, dissertatsiyaning asosiy qismlari, xulosalari va chop etilgan ilmiy ishlar ro'yxati keltirilgan.
Asosiy mavzular
- Dissertatsiyaning dolzarbligi va zarurati: Jahon folklorshunosligida xalq eposining shakllanishi, manbalari, tadrijiy rivoji va badiiy tafakkur taraqqiyotida o'rnini belgilashga oid yangi tadqiqotlar va nazariy qarashlar, shuningdek, o'zbek eposshunosligi uchun epik merosni yangi uslubda tizimli o'rganish ehtiyojini yuzaga keltirgani ta'kidlangan. "Zevarxon" dostonining arxaik qatlamlari, xalqning tafakkuri, qadriyatlari va ma'naviy merosini o'zida mujassam etgani esa uni dolzarb tadqiqot obyekti aylaganligi ko'rsatilgan.
- Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Asosiy maqsad "Zevarxon" dostonining shakllanish manbalari va genezisini aniqlash, syujetning variant, versiyalari hamda motiv va obrazlar tizimini kompleks tadqiq qilish orqali oʻzbek epik an'anasidagi o'rnini oydinlashtirishdan iborat. Vazifalar sifatida esa doston va uning syujetining manbalarini umumlashtirish, tarixiy asoslarini yoritish, boshqa epik manbalar bilan aloqasini ko'rsatish, versiyalarini qiyosiy tahlil qilish, oʻzbek, turkman, uygʻur versiyalarini tadqiq etish, syujet va an'anaviy motivlar tizimini tahlil qilish, obrazlar tizimining badiiy-funksional o'rnini ochib berish belgilangan.
- Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Ilmiy yangiligi sifatida "Zevarxon" dostonining "Sanobar" xalq kitobi bilan aloqasi, uning mustaqil doston ekanligi, "Gul Sanuvbarga nima qildi?" fors afsonasining oʻzbek folkloriga oʻtish shakli, xalq ertaklari motivlarining sintezi natijasida shakllangani va umumturkiy eposlar tizimidagi oʻrni isbotlangan. Amaliy ahamiyati esa xalq eposlarini tadqiq qilish, ishqiy-romanik dostonlar poetikasini tahlil qilishga nazariy va amaliy hissa qo'shishi, shuningdek, "Xalq og'zaki ijodi" va "Oʻzbek folklori" fanlaridan dars berish, oʻquv qoʻllanma va darsliklar tayyorlashda foydalanish mumkinligi qayd etilgan.
- Xulosa: "Zevarxon" dostoni umumturkiy epik jarayon va madaniyatlararo mushtarakliklar ta'sirida shakllangan boʻlib, oʻzbek romantik doston an'analarining yorqin namunasi sanaladi. Fozil Yoʻldosh oʻgʻli va Rahmatulla Yusuf oʻgʻli versiyalari mavjud bo'lib, ularda ertak elementlari dostonchilik an'analari bilan uyg'unlashgan. Ikki versiya oʻzbek xalq ogʻzaki ijodini variantlilik hodisasi bilan boyitgan. "Kitobi Sanobar" bilan oʻzaro aloqadorligi, forsiy afsona "Gul Sanuvbarga nima qildi?" bilan bog'liqligi, umumturkiy eposlar tizimidagi o'rni, syujet va motivlar tizimining tahlili, obrazlarning badiiy talqini kabi jihatlar atroflicha o'rganilgan. Dostonning Fozil Yoʻldosh oʻgʻli versiyasi badiiy mahorat, lirik ifoda va poetik izchillik jihatdan, Rahmatulla Yusuf oʻgʻli versiyasi esa voqeaviylik va dramatik ifoda jihatidan yetukligi bilan ajralib turadi.