Turli yosh davrlarida o‘zini o‘zi faollashtirishning psixologik asoslari

Ushbu dissertatsiya avtoreferati, Nizomiy nomidagi Oʻzbekiston Milliy pedagogika universiteti huzuridagi Ilmiy kengash tomonidan PhD.03/30.12.2021.P.26.02 raqamli Ilmiy kengash asosida tayyorlangan bo'lib, unda Qurbonboyev Azimbek Nazirboy oʻgʻli tomonidan bajarilgan "Turli yosh davrlarida oʻzini oʻzi faollashtirishning psixologik asoslari" mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi tahlil qilinadi. Avtoreferatda dissertatsiyaning dolzarbligi, ilmiy yangiligi, tadqiqot metodologiyasi, xorij va mahalliy olimlarning ushbu mavzu bo'yicha olib borgan izlanishlari, tadqiqot natijalari, xulosalar va tavsiyalar keltirilgan. Tadqiqot oʻzbek, rus va ingliz tillarida taqdim etilgan. Tadqiqotning asosiy maqsadi turli yosh davrlaridagi shaxslarda oʻzini oʻzi faollashtirishning psixologik asoslarini tadqiq etish va uni rivojlantirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

Asosiy mavzular

Dissertatsiya mavzusining dolzarbligi va zarurati: Hozirgi kunda jamiyatda shaxslarning oʻzini oʻzi anglashini, oʻzini oʻzi boshqarishini va hayotdan mamnun boʻlishini ta'minlash muhim ahamiyat kasb etadi. Jahon psixologiya va sogʻliqni saqlash tashkilotlari ma'lumotlariga koʻra, koʻpchilik shaxslar oʻz ichki imkoniyatlarini toʻliq anglamasdan yashaydi, bu esa salbiy oqibatlarga olib keladi. Shu sababli, turli yosh davrlaridagi shaxslarda subyektiv farovonlikni oshirish, ijodiy va ijtimoiy faollikni rivojlantirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Bu esa oʻz navbatida psixologiya va pedagogika sohasidagi ilmiy izlanishlarning ahamiyatini oshiradi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining asosiy ustuvor yoʻnalishlariga mosligi: Mazkur tadqiqot respublika fan va texnologiyalarini rivojlantirishning «Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy, huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma'naviy-ma'rifiy rivojlantirishda, innovatsion g'oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo'llari» ustuvor yoʻnalishiga mos keladi.
Tadqiqot obyekti va predmeti: Tadqiqot obyekti sifatida turli yosh davrlaridagi shaxslarda oʻzini oʻzi faollashtirish jarayoni tanlangan. Tadqiqot predmeti esa turli yosh davrlaridagi shaxslarda oʻzini oʻzi faollashtirishning psixologik asoslari hisoblanadi.
Tadqiqotning usullari: Tadqiqotda kuzatish, suhbat metodlari, N.F.Kalinaning «Shaxsning oʻzini oʻzi faollashtirish darajasini diagnostika qilish», A.Maslouning «Ehtiyojlarni qondirish darajasini aniqlash», E.N.Osinning «Ijobiy va salbiy hissiyotlar shkalasi», N.V.Paninaning «Hayotdan qoniqqanlik indeksi», R.M.Shamionov va T.V.Beskovaning «Shaxsning subyektiv farovonligini diagnostika qilish», D.A.Leontevning «Hayotiy mazmun yoʻnalganligi» kabi metodikalardan foydalanilgan. Matematik-statistik usullar yordamida ma'lumotlar tahlil qilingan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi: Ilk oʻspirinlik, oʻspirinlik va yetuklik davrlarida oʻzini oʻzi faollashtirishning ontogenez bosqichlari kesimida ifodalanishi, ehtiyojlarni qondirish darajasi va emotsional sohaga bog'liqligi, hayotdan qoniqqanlik indeksi va subyektiv farovonligining ta'siri, hayotiy mazmun yoʻnalganligining aloqadorligi asoslab berilgan. Shuningdek, oʻzini oʻzi faollashtirish xususiyatlarini rivojlantirish boʻyicha psixokorreksion dastur ishlab chiqilgan.
Tadqiqotning amaliy natijalari: Olingan natijalarga asoslanib, oʻzini oʻzi faollashtirishning psixologik modeli yaratilgan va amaliyotga joriy etilgan. Shuningdek, tadqiqot natijalaridan olingan xulosalar asosida ilk oʻspirinlik, oʻspirinlik va yetuklik davridagi shaxslarda oʻzini oʻzi faollashtirish sifatlariga ta'sir etuvchi mexanizmlar ishlab chiqilib, amaliyotga tatbiq etilgan. Yosh davrlariga mos tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Xulosalar: Jahon va Oʻzbekiston psixologiyasida oʻzini oʻzi faollashtirish mavzusi boʻyicha olib borilgan tadqiqotlar tahlil qilingan. Tadqiqotning asosiy xulosalariga koʻra, oʻzini oʻzi faollashtirish shaxsning rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi va u turli yosh davrlarida har xil psixologik omillar ta'sirida namoyon boʻladi. Psixokorreksion dasturlar orqali oʻzini oʻzi faollashtirishni rivojlantirish mumkinligi isbotlangan.