Markerlarga asoslangan seleksiya usulidan foydalanib g‘o‘zaning Tetranychus urticae ga bardoshli boshlang‘ich manbalarini yaratish
Ushbu dissertatsiya avtoreferati paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy tadqiqot instituti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi ilmiy kengash va Toshkent davlat agrar universiteti tomonidan tayyorlangan bo'lib, unda UMEDOVA MEHRINISO ERGASH QIZI tomonidan doktorlik dissertatsiyasi himoyasi uchun tayyorlangan materiallar keltirilgan. Asosiy mavzu - markerlarga asoslangan seleksiya usulidan foydalanib gʻoʻzaning Tetranychus urticae ga bardoshli boshlangʻich manbalarini yaratishdan iborat. Tadqiqotda oʻrgimchakkana zarariga chidamli va chidamsiz namunalar orasidagi polimorfizmni aniqlash, DNK markerlari yordamida chidamlilik geniga bogʻlangan markalarni aniqlash va ularni seleksiyada qoʻllash usullari oʻrganilgan. Tadqiqot natijasida yangi, oʻrgimchakkana chidamli gʻoʻza navlari yaratish uchun asosiy manbalar shakllantirilgan.
Asosiy mavzular
- Paxta seleksiyasi va Oʻrgimchakkana bilan zararlanish: Dissertatsiyada Oʻzbekistonda paxta yetishtirishning strategik ahamiyati, oʻrgimchakkana (Tetranychus urticae) ning asosiy zararkunanda ekanligi va unga qarshi kurashishning biologik usullari yetarli emasligi, kimyoviy usullarning ekologik muammolarga olib kelishi sababli genetik jihatdan chidamli navlar yaratish zarurati bayon etilgan. Markerlarga asoslangan seleksiya usuli orqali chidamli navlarni yaratish uslublari va ularning afzalliklari koʻrib chiqilgan.
- Markerlarga asoslangan seleksiya (MAS) usuli: Ushbu mavzu doirasida markerlarga asoslangan seleksiya usulining paxta seleksiyasida qoʻllanilishi, ushbu usulning afzalliklari, ya'ni seleksiya muddatini qisqartirish va yuqori tozalikka ega navlar yaratish imkoniyatlari keng yoritilgan. DNK markerlari yordamida chidamlilik geniga bogʻlangan namunalar aniqlash, genotipik polimorfizmni baholash hamda duragaylash usullari batafsil bayon etilgan.
- Gʻoʻza namunalari va duragaylarning chidamlilik darajasini baholash: Tadqiqotda kolleksiyadan olingan gʻoʻza navlari va duragaylari dala va fitotron sharoitida oʻrgimchakkana bilan zararlanish darajasi boʻyicha baholangan. Upland, New Impr, Fibre Verte kabi navlarning chidamliligi yuqori ekanligi, Omad va Namangan-77 navlarining esa chidamsizligi aniqlangan. Duragaylash natijasida olingan avlodlarda ham MAS usuli yordamida chidamli genotiplar ajratib olingan.
- Amaliy natijalar va tavsiyalar: Tadqiqot natijalari asosida yaratilgan chidamli boshlangʻich manbalar Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan tan olingan va amaliy seleksiya ishlariga joriy etilgan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati, shuningdek, keyingi seleksiya tadqiqotlari uchun tavsiyalar berilgan.