Tabiiy ipakdan to‘qima ishlab chiqarish uchun pishitigan ipa tayyorlash texnologiyasini takomillashtirish

Ushbu dissertatsiya mavzusi O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasida DSc.03./04.10.2023.T.174.01 raqamli Ilmiy kengashining 2026-yil 10-yanvar soat 13:30 dagi majlisida bo'lib o'tadi. Tadqiqotning maqsadi - tabiy ipakdan to'qima ishlab chiqarish uchun pishitilmagan ip tayyorlash texnologiyasini takomillashtirish va bu borada yangi turdagi ipak gazlamalar assortimentini yaratishdan iborat. Dissertatsiyada xom ipakni to'quvga tayyorlash texnologiyasini takomillashtirish, ipak iplariga buram berish jarayonlarining optimal parametrlarini aniqlash va ishlab chiqish, hamda yangi turdagi yupqa, nafis ipak gazlama yaratish bo'yicha ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilgan. Tadqiqot natijalari respublika ipak sanoatida ilk bor qo'llanilgan yangi texnologiya asosida sifatli va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga qaratilgan. O'tkazilgan tadqiqotlar natijasida ishlab chiqarilgan mahsulotlarning sifati ancha yaxshilangan, iqtisodiy samaradorlik esa oshgan.

Asosiy mavzular

• Tadqiqotning dolzarbligi va zaruriyati: Jahonda toʻqimachilik sanoatida ipakchilikning oʻrni, Xitoy, Hindiston, Koreya Respublikasi, Braziliya, Italiya va Fransiya kabi davlatlarning etakchiligi va dunyo miqyosida ishlab chiqarilayotgan ipakning 60 foizi Xitoy va Hindiston hissasiga toʻgʻri kelishi ta'kidlanadi. Ipakchilik sanoatini izchil va barqaror rivojlantirishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, mahsulot sifatini nazorat qilish, boshqarish va yangi assortimentlarni yaratish muhimligi, shuningdek, zamon talablariga mos samarali va resurstejamkor texnologiyalarni yaratish zarurligi asoslanadi.
• Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor yo'nalishlariga mosligi: Mazkur ilmiy tadqiqot ishi respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining II. "Energetika, energiya va resurstejamkorlik" ustuvor yoʻnalishiga mos kelishi koʻrsatilgan.
• Muammoning oʻrganilganlik darajasi: Jahonda ipak to'qimalarini ishlab chiqarishda zamonaviy texnika va texnologiyalarni samaradorligini oshirish uchun ipak toʻqimalarini ishlab chiqarish, tabiiy ipak iplarini toʻquvchilikka tayyorlash texnika va texnologiyalarini takomillashtirish boʻyicha kompleks ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilayotganligi, biroq, xom ipak ishlab chiqarish va uni qayta ishlash, ipak iplariga buram berish texnologiyalarini takomillashtirish, xom ipak iplarini toʻqishga tayyorlash texnologik jarayonlarini tadqiq qilish boʻyicha koʻplab tadqiqotlar olib borilgan boʻlishiga qaramasdan, bir qavatli eshilgan xom ipakdan yupqa, nafis ipakli gazlamalarni ishlab chiqarish texnologiyalari, ularni parametrlarini optimallashtirish, eshilgan bir qavatli xom ipak va ulardan ishlab chiqarilgan ipak gazlamalarning texnologik va sifat koʻrsatkichlarini tadqiq qilish boʻyicha tadqiqotlar yetarlicha oʻtkazilmaganligi ta'kidlanadi.
• Tadqiqotning maqsadi va vazifalari: Tadqiqotning maqsadi: quyi chiziqli zichlikdagi bir qavatli xom ipakni toʻqishga tayyorlash texnologiyasini takomillashtirish va eshilgan bir qavatli xom ipakdan yupqa, nafis ipak gazlama assortimentini yaratish va uni ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari: xom ipak ishlab chiqarish va uni qayta ishlash hamda ipak iplariga buram berish texnologiyalarini takomillashtirish boʻyicha bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlarini tahlil qilish; xom ipak iplariga buram berish va xom ipak iplarini toʻqishga tayyorlash texnologik jarayonlarini tadqiq qilish; bir qavatli xom ipakka buram berish jarayonlarining optimal parametrlarini aniqlash va ishlab chiqish; tadqiqot natijalarini joriy etish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqish va iqtisodiy samaradorligini baholash.
• Tadqiqotning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Ilmiy yangiligi: bir qavatli tabiiy ipakdan koʻylakbop toʻqimalarini ishlab chiqarishda tanda va arqoq iplariga buram berish texnologiyasi ishlab chiqilgan; tabiiy ipakdan to'qimalar ishlab chiqarish uchun ipning yaxlitligini ta'minlaydigan bir qavatli tanda va arqoq iplariga buram berish jarayonida ularga 300, 400 va undan ortiq buram berib, bir qavatli ipakdan to'qima olish uchun eshishning maqbul varianti ishlab chiqilgan; bir qavatli quyi chiziqli zichligli xom ipak tanda va arqoq iplarini eshishning texnologik parametrlarini optimal qiymatlari to'la omilli tajriba usuli yordamida olingan regressiya modellarini tahlili asosida iplarini uzilishga chidamliligi yuqori boʻlishi aniqlangan; takomillashtirilgan usulda toʻquvga tayyorlangan bir qavatli xom ipakdan tanda va arqoq iplariga 450 buram berilgan 2,33Z toʻquv iplaridan tashkil topgan, toʻquv iplari zichligi oʻzgarmagan holda toʻqimaning jipsligini ortishini ta'minlaydigan ko'ylakbop tabiiy ipak toʻqimasining turi yaratilgan va na muna variant ishlab chiqilgan. Amaliy ahamiyati: xom ipakni toʻqishga tayyorlash texnologiyasi ularga ma'lum miqdorda buram berish texnologik jarayonini kiritish orqali takomillashtirilgan, natijada xom ipak ipining uzuvchi kuch va uzulishdagi choʻzilish koʻrsatkichlari sezilarli darajada yaxshilangan.
• Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi va iqtisodiy samaradorligi: Yupqa nafis pardozlangan gazlamalar olishni takomillashtirilgan usulini Fargʻona viloyati, Margʻilon shahridagi "Sharq ipagi Durdonasi” MCHJ korxonasida ishlab chiqarishga joriy etilgan. Natijada, xom ipakdan to'qilgan toʻqimaning uzish kuchi tanda iplari boʻyicha 85,3% ga, arqoq iplari boʻyicha esa 64,3% ga yaxshilangan hamda korxonada kutilayotgan yillik iqtisodiy samaradorlik 2 507 707 ming (ikki milliard besh yuz yetti million yetti yuz yetti ming) so'mni tashkil etgan.